(Boggan gabi ahaantii waxaan si toos uga soo guurinay cajaladihii labada ahaa ee uu duubay Abwaan Axmed Sheekh Jaamac: gabayada iyo sheekooyinka weheliyaba) Akhris wanaagsan.
Sheekada dhamaadkeedu waa sidatan. Xoolihii waxay samaysteen Jamhuuriyada Federaaliga ee Xoolaha Soomaaliyeed. Oo ka kooban shan raysimo. Raysimo walba waxay leedahay xukun hoosaad madax banaan. Calanku waa midka Jamhuuriyada Dimuqraadiga Soomaaliyeed oo dhexda ku leh shan xidigood oo cad cad. Waxay samaysteen xoolihii oo ku kala biireen lix xisbi oo kala ah:
1) Xisbiga Dudo, Dar, iyo Daaq Wanaag. Waa xisbi Shuuci ah. Gudoomiye waxaa ka noqday dameerkii caanka ahaa Xoghaye Guudna awrkii Madoobe Uugaan oo Reer Obokh ah
2) Xeer iyo Xeel, waa xisbi Hanti goosi ah. Gudoomiye waxaa ka noqday wankii Ladane oo ah Reer Aadan Yabaal. Xoghaye Guudna waxaa ka noqday awr Reer Qabridahare ah
3) Xisbiga Nabad iyo Nagaansho, waa xisbi ah “Social Democratic.” Gudoomiye waxaa ka noqday geenyo Reer Taleex ah, Xoghaye Guudna sabeentii Dhexyar Dhuubo oo ah Reer Marka
4) Xisbiga Daraawiishta Cusub ee Xoolaha Soomaliyeed. Waxaa gudoomiye ka noqday dibi Hereri ah, Xoghaye Guudna waxaa ka noqday laxdii Gacalo Nasteexo oo ah Reer Iimeey
5) Xisbiga Diir iyo Dunsami, waa xisbi ku dhisan isir-xul iyo abtirsiinyo koolkoolin. Gudoomiye waxaa ka noqday hal Reer Burco ah, Xoghaye guudna waxaa ka noqday orgigii Reer Mudug
6) Xisbiga Siigo iyo Sawaxan Diidka. Waa xisbi isku taxalujiya ilaanlinta Bii’adda iyo qurxanaanta sabada iyo deegaanka. Gudoomiye waxaa ka noqday ceesaan Reer Ceel Waaq ah, Xoghaye Guudna qaalin lo’ah oo Reer Cabduq Waaq ah.
Jamhuuriyada Federaaliga ee Xoolaha Soomaaliyeed madaxweyne waxaa ka noqday orgigii Hiiraan oo shan sano inuu madaxweyne ka noqdo loo doortay. Xooluhu waxay samaysteen xukuumad ka kooban Ra’iisul Wasaare, iyo shan wasiir. Ra’iisul Wasaare waxaa noqday oo loo doortay dibi ah Reer Badhan. Waxaa la sameeyay wasiirada: Wasiirka dareenka iyo didmada, wasiirka sahanka iyo odoroska, wasiirka garnaqa iyo masaalaxada, wasiirka codka iyo ci dheerida, iyo wasiirka dhaqan iyo hiddo korinta. Caasimad waxaa loosoo jeediyey meelaha kala ah: Ceel Buur, Caynabo, Ceeri Gaabo, Cadaadleey, Bulaale, Baydhabo, Baraawe, Mudug, Qalaafo, Diin Soor, Garawe, Maxaas, Mandheera, Masago Waa, iyo meelo kale.
Arintaas iyo samaynta dastuurka dawlada Jamhuuriyada Federaaliga ee Xoolaha Soomaaliyeed waxaa loo saaray guddi, caasimad ku meel gaadh ahna waxaa loo doortay Caynabo. Xukuumadda la sameeyay waa xukuumad dhexe oo ka dhaxaysa Jamhuuriyadda Federaaliga ah, raysin walibana wuxuu lee yahay xukun hoosaadkiisa madaxa banaan. Xoolaha shirkoodii saasuuku xidhmay, wayna uugaansadeen iyagoo shirkii khatimaya oo ku heesya:
Urur kaliyi kheyr ma leh
Axsaab badani kheeyr ma leh
Albaab kaliyi kheyr m aleh
Irdo badani kheyr m aleh
Anaa idhidu kheyr maleh
Dood abidi kheyr ma leh
Kheyrul umuuri awsadhuhaa
Kheyrul umuuri awsadhuhaa
Shirkiina saasuu ku xidhmay. Dhamaadka Shirweynaha Xoolaha Soomaaliyeed waa sidaas, bilowgii sheekaduna waa kan soo socda oo waa sidatan.
Bishii April 1983, iyadoo la qabanqaabinayo oo uu soo dhaw yahay shirweynihii Xidhiidhka Guud ee Ururada Shaqaalaha Soomaaliyeed, gudoomiyihii xidhiidhka guud ee wakhtigaas oo uu xarunta Muqdihsu inta uu barqadii soo baxay raba inuu magaalada kormeer u aado ayaa waxaa isla soo taagay dameer xiiqsan oo wata warqad dacwa ah, oo ay ku qoran tahay:
Cirka oo xidigoley culays nagu xamaalaane
Xadhig dacay ah bay qowlalada nagu xanuujaane
Xuquuq waxaanu lee nahay cishaha nama xisaabshaane
Xadaafiir bacaadiyo cagtaan xanan ku jiidnaaye
Xaarxaaro kulul bay sartaba nagaga xuubshaane
Xakamiyo waxay nala dhacaan xaabo dhumuc weyne
Xakamahoona na sudhan baa…………………………………….
Iyagoo xashiimo buuxsaday na xujuraayaane
Marka dani na xagataa wadada nalagu xooraaye
Anagu xoogsataan nahay haddaan lays xistiyi hayne
Xayawaanku urur buu rabaa laan xidhiidh ka ahe
Shirweynaha xagaaga ah Miroow xaalkayaga eega
Gudoomiyuhu dacwadii wuxuu u wareejiyey Maxkamada Guud ee ku shaqo lahayd waaxda shuruucda iyo caddaalada. Wuxuu yidhi:
Jabayoow xafiiskani dacwuu soo xawilayaaye??
Ma xamilayso saacadu inay sii xayirantaaye
Ruuxii garsoor loo xulaa waa xil qaro weyne
Nafna lama xaqiro Eebaheey xay kasoo dhigaye
Qudhaanjada xakiim ka ah Alla ku xusay aayaade
Adigiyo Xuseen daya sharciga xubinta qeexaysa
Gudigii waa kusoo warceliyeen gudoomiyihii oo waxay yidhaahdeen xeerka xidhiidhka guud kuma jiraan xoolaha shaqaalaha ahi ee waxaa ku jira dadka shaqaalaha ah kaliya. Gudoomiyihii arintaa isagoo ka xun buu dameerkii gaadhsiiyey oo wuxuu yidhi:
Ninkiiyoow warkaan helay qalbigu way xantanayaaye
Xisigaa i sare joogsadiyo xaadda oogada e
Niyadaa i wada xoomaysiyo xuubka feedhaha e
In kastood dadaal xiiqdo oo dhab ugu xuurtooto
In kastood xaglaha daalisiyo xididaa maanka
Xag unbaa qabya ah goor walbaba xaal aduunyaade
Xoogsata sidaad uga mid tahay xeerkii laga waaye
Xayawaan shaqaala ah markii lama xusuusnayne
Wasaarada Xanaanada bal aad Xoolihiyo daaqa
Dameerkii halkaasuu ka faranfardeeyoo wuxuu sii dhigtay ilaa Wasaarada Xanaanada Xoolaha Dhirta iyo Daaqa. Masuulkii halkaa ku qaabilay markii uu dhagaystay dacwadii dameerka uma garaabin dameerkii ee waa gawriyey oo wuxuu ku yidhi:
Xadhig dacayi wuxuu idin sudhnaa tan iyo xaataaye
Xadaaradaha yaa wada ogaa inaad xamaashaane
Xukunkii bulshada weeye iyo xaalkii soo jiraye
Xanaaqaaga yaan dumin karayn xeerkii gaamuraye
Xoogbaa hidihu leeyihiyo xidido dhaadheere
Xaqa laguma liiliijin karo xan iyo been sheege
Xoolaha kuwii kheyr qabaa xeraday joogaane
Waxa aad xaraar la ordaysaa duul xasaradeeye
Xusul-duubka waxa kuugu wacan xeelad la….
Mar hadaad xulquun haysatiyo xaabka iyo cawska
Asaanay xad dhaaf noqon wixii lagu xambaarsiiyey
Xirfadaada lama tuuro ee ku xasil oodaada
Dameerkii dadbuu waraystoo wuxuu yidhi halay tilmaamo xageen kale oon u dacwoodaa, waxaa la yidhi Rugta Ganacsiga tag iyaguna waxay ku shaqo leeyihiin shaqaalaha iyo loo shaqeeyaha, shirar caalami ahna waa ka qeyb galaan sida shirka ILO – International Labour Organization- iyo kuwo kale. Dameerkii wuxuu yimid Rugtii Ganacsiga. Wuxuu la hadlay madaxdii, wuxuu yidhi:
Madaxyahay isu egeey garbaa loo Islaan yahaye
Anigoon afurin saaka waan soo aroor kacaye
Arintaydu waa hawlahaad u idmanaydeene
Waydinkaa shirkii ILO aadi sida taale
Arjigaygan qaadoo golaha idil dareensiiya
Ogeysiisna waa kanee ku rida meel abxadihiina
Amiir dawlad iyo maal badan oo laga amaah qaato
Iyo dhoodi u abaan ahoo iibsha muruqiisa
Eebaba ma simin baad kolay uurka ka qabtaane
Sagaaradu astaan muuqatay awday leedahaye
Idinkuna xaqaan arkaynaad naga igdhaysaane
Aashiina hoosaasadiyo eexashada buuxda
Nin ka mid ah madaxdii goobtaas ayaa dameerkii u jawaabay oo yidhi:
Atoorkiyo arbaha geedamaa, kala awood roone
Ma asaasan karo aaro dibi, aarankan soo ciyeye
Orgi adhiga leeleeliyaa, awr ma tiigsado e
Iska daa umado baahay oo, ooda kala dheere
Uluuf wada ilma-adeer ah oo, aabir wada jooga
Ayaan ruux ruux uga ekayn, oogo iyo jaahe
Caqligana ku kala soocaniyo, madal odhaahdeede
Mataanaa aloos kala badshiyo, reer agaasimide
Ulo geed ka baxay baa midiba, ayni noqotaaye
Allahii abuuraa ka dhigay, uunka kala nooce
Isna wadajir baa aayo guud, ugu islaaxaaye
Waxba uma ebyoobaan qofkii, gaar u awdalane
Waa eeri buux dhiman waqii, aadmi danihiise
Waxa qaarba agab loogu diray, hays adeegsado e
Inba howl asbaabteeda yaa, lagu ilhaanshaaye
Isdaaweysigaa uga dan roon, kala irdhayntaase
Eraygii sinaantaad macnaha, ka anbinaysaane
Iinbaad qabtaaye war baas, uma asoosheene
Shirka ILO waxaa horyaal, amaro waaweyne
Ajo lagama gayo xaalkan, aad ooga leedahaye
Aarkii midayntaan xataa, la ogolaanayne
Afrikana dadkiibaa ku nool, dhaqankii aygiiye
Iidi iyo Bukaasaa raqdii, wali uraysaaye
Lama aasin Reer Jaad kuwii loo ajalay qooqe (Chad)
Waxaa Samore iibsaday dorraad, eheladiisiiye
Ancoma wuxuu soo halgamay oon la dalandoolye (Joshuua Nkomo)
Wiil magaca idil doorshay, baan ri u irmaanayne
Latin America dulmaa, laysku aayiraye
Dadka Reer Albania cadhuu, oofa buuxsamaye
Ireland ba laga waa xaqaad, adigu yaahdayne
Ingiriis Jidbaaliyo Gunburo, eedi lagu dhaafye
Af-Bakayle godobtuu ku galay, way abaajidaye
La ilowyey Beerdhiga ragguu, aabiga u dilaye
Aanadaa kuwii gudan lahaa, aarkii duudsiya e
Waa wada agoontii kuwaa, kaa dhibka orshaaye
Idiinbariyo waxay qaayibeen, beesha Oxford e (Edinburgh)
Sabarada Afghan iyo Mangol, Ifan ku caweeye
Aadmigii la kala qeybsayoo, lagu afduub xooge
Kurdigii axdhaha weyn lahaa, loxos ku aynfaadye
Sloofaaga iyo waa la tolay, Reer Uspakistan e (Slovakia, Uspakistan)
Arxan gacalkii samir kuwaa, elaladkoodiiye??
Argentina waa lagu huraa, ilaha Falkland e
Australia yaa badowdii tiil, la askug gooyaaye
Isticmaar hubaysani khalqiga, wada ugaadheeye
Halkii Ina Qitaal ceelalyiyo, sahanku ugaanye??
Ardaayadii Khaliijkiyo Basraa, olol ka qiiqaaye
Al-Cayn iyo Kuwait baan hurdada, aabyar loo ladine
Angola iyo dhawaan Mozambique, uubataa liqiye
Ay dalab la wada sheegto baan, laysku aaminine
Axdiyada la kala qaato baan, aakib noqonayne
Asaroorin socotaa haddana, lays odorosaaye
Qaanuun waxaa u soo irkada, kii itaal gaba e
Kuwa miciyo weyti ah wataa, ma ay ergoodaane
Amuur cararayaa muluca yuu, agaskii qaadaaye
England laaji ku ahaa sanado, idilo Diigoole (Charles de Gaulle)
Utuntiisii duul kale qabeen, saar Algeria e
Ilhaanadii la baday buu ka jaray, Obokh dadkeediiye
Boqorkii Amxaaradu wuxuu, anafo ceegaago
Asal baabul weyn iyo wuxuu, laydh ukumi sheegto
Eritrea wixii uu gondaha, alamsadoo ruugo
Ugaasyada Galbeed iyo wuxuu, Oromo qoorgooyo
Addis Ababa Faashiistihii, uga awaareeye
Anfariir didkii buurihii, alab ka seeraarye
Usbania jibraarbeera way, umal jaleecdaaye (Spain, Gibraltar)
Waa surin umuur culus leh iyo, meel ahmiyad weyne
Albaabkii bada cad weeye iyo, ooshinta u dhaw e
Abris baa bishimaha saaray, iyo aramidiisiiye
Uma oonsan karayaan inay, ibo salaaxdaane
Iyaguna Ifriiqiyada yey, ku adyadoodaane
Axmaqnimo markii ay dhurwaa, kaga ilmaysiisay
Dayo qeyro sax ah keentay oo, aragtay dawgiiye
Ilkaweynta qaataa la yidhi, Unada Fiitooye (UN, veto)
Awalkii bilowgiyo tan iyo aamanuu dunida
Urur uma turayn urur kaluu, aarmi dheer yahaye (army)
Eedaan shabeel kama naxiyo, aada xoolaha e
Baqalyuhu ugay daaqayuu, ubucda jeexaaye
Ugubidu aboodiga lalay, baqeed ka oydaaye
Ugxan hooyadeed maqantahaa, la anbanaayaaye
Cadli aan arlaa’iga dhulkaba, oolin how dudine
Ciddii guriga ku amaan heshaa, loo isxaan falaye
Iska aamus yaan lagula helin, eebo soo godane
Dameerku arintaa wuxuu u qaatay in loo dhahareeyey wuxuuna kaga jawaabay:
Allaa yidhi haddaan anigu idhi, waa af waa horre
Awowgey baruu talin jireey, eeday dunidiiye
Aqoon baa dajinayee xabaa, hayla aadina e
Iram iyo Tamuud baa ku lumay, waa islihidaase
Isirkooda koolkoolinbaa, rogay Israa’iile
Angolosaksaan kibirkii bay, eersataa Yurube (Anglo-Saxon)
Iskaa wax u qabsaa dawladnimo, lagu asaasaaye
Abtirsiinyo ma ahee fahmaa, lagu asoolaaye
Ilmo-adeer waxaa kuugu roon, keni-edaygaase
Hitler aabo kuma tiirsanayn, eel wuxuu dhigaye
Ustuqraadiga Italy ee oday iyo, heyb sheegtay
Amlay Muusaliini sitaa, urugo leefsiiyey (Benito Mussolini)
Ashraaf sheegad kuma deyn Xuseen, Al-Sucuudiguye
Iliilaha Najdey soo marsheen, ciidan aad u hayne
Islaweynidii Reer Xijaas, way af-gudiyeene
Ayaan maherkii Iran sidii, aaranka u loogay
Asia ba boqortooyadii, saartay amankaaga
Iyadaba asgari geesiyaa, taagay udubkiiye
Sayidkii akhwaan ihi dadkuu, soo abaabulaye
Isticmaalyey aayadaha higliyo, alif diineede
Dabadeed markii uu il helay, niman asqaysiiye
Keenadiid Hobyo usoo arhumay, doono meel ugube
Anbar keen markii Mudug noqdiyo, ilanka Doolloodba
Ayaamuhu madaayaan nin ee, aakhiro u guurye
Waayeel ishaarooyinbaa, loo iftimiyaaye
Axadiyo Isniintaynu dood, furan Inshaalaaye
Iminkana ikhyaareey xisbigaan, aaday xaruntiisa
Nin meesha ka dhawaa oo loo qaatay inuu is maqashiinayey madaxda rugta oo af-miinshaaraynayey ayaa dameerkii af-lagaadeeyay oo ku yidhi hadalkan:
Asluubtiyo anshaxaa kaa xun iyo, edebta baalkeede
Wax asuulka aan baranin oo, oodan baa tahaye
In dameerku ubad xaasid yahay, sheege awyaduye
Nin awoowe soo talin jiriyo, aabe sare yeeshay
Sow adeeradii ma ay ahayn, guurti la amaano
Sow kuma ag korin rag aan, dirir kasoo ooyin
Ayeeyooyinkiisii hidiyo, sow dun la eexin
Sow ila-xidh lama seexinin iyo, aqalo hoos weyn leh
Sow aduunka wixii ay jantaan, lama adiibaynin
Sow yarad gamaan orod leh iyo, eyro lama dhiibin
Sow gobbaa xurmada oofisee, aalad lama raacin
Abtiyaaladii sow ma ridin, duciyo aamiinta
Sow Muxubo kuma soo anqaran, farax ku iidaaman
Aayooyinkii sow tafaha udug, ma daacaynin
Sow eedadii kuma ga’m ayn, uunsi iyo jaawi
Sow abaabintii gacalo hees, uma olkaynaynin
Ayaan badane sow kuma lahayn, ubaxa baarkiisa
Ilwaad quruxsanoow luuqda sow, ma istareexaynin
Midkaas dunidu may eedin, oo waa asalidiiye
Arad iyo midkii hooyadii, heerin ku aabaaday
Oo ay areebada ahayd, idifsan oo luun leh
Oo ooda geed muday markay, araxda raacaysay
Oo aan ideed bogon marnaba, doog iyo abaar san
Oo odaygu dakharayn jiray, eeday dunidiiye
Abwaaniinta aad tirisay ee, laga ashaatoobay
Abtirsiinyo yey hililisheen, ololohoodiiye
Taariikh axmaqu moog yaheey, ku intifaaceene
Araarahaad sabbaysaye ma aad, eegin nuxudhkiye
Aawiidii Nabi Luudhna sow, maad akhriyin Huude
Iridkaaga doob qeybin baan, kugu alhuumayne
Dameerkii baa u jawaabay ninkaa loo qaatay inuu af-miinshaaraynayey oo madaxda is maqashiinayey. Wuxuu yidhi dameekii:
Suqraadkii atiin iyo naflaba ka asqaraarsiiyey (Socrates, Athens)
Aristo iyo Aristotle iyo, niman Aflaaduun leh (Aristotle)
Arday waxay dareersheen kuwii, galay iskuulkooda
Inishtaan Isxaaq Luudsan iyo, Oskar iyo Luuda???
Ibnu-Siinihii qoray shifada, iyo Abii-Xaamud
Ifka korotada inoo balbalada, Abison kii keenay
Galiiliyo iyo Arikoori iyo, daanti Arigeri (Galileo Galilei)
Aduunyada is-korisbaa wax taray, oo abaal ku lehe
Ablaxyahoow gunada doonayaa, ma lihid iimaane
Eygaba lafbaa loo dhigaa, edeg duleedkiise
Markaasuu ilaalada xajaa, owda badiyaaye
Isagaad akhlaaqdiyo dabciga, ka ashbahaysaaye
Adoomahakan iil sugahayee, magan Ilaahay ah
Alla dooriyahow goojadaad, ula amaaraysid
Ma anfaca doon iyo barqaa, kugu ijbaaraaya
Ninku sidii markii horreba uu ugu baanay ee uu ugu hanjabay dameerkii qaydin buu la dhacay. Dameerkii oo xanaftii qaba yaa isagoo iridda kasii baxaya dib usoo jelleecay ninkii oo wuxuu kusoo tuuray hadalkan. Wuxuu yidhi:
Ilayskaa shamsada daal u dhimay, kii inkirayaaye
Afar-iyo-tobanaadkaa harraad, kii anfiyayaaye
Badda lama asliyo moolka weyn, ee Atlantika ee
Afkaar laguma caabiyo budhkaad, kula abraartaane
Agnaan lama noqdee qodob, ra’yaa lagu asiibaaye
Maxaad iga alwaaxayn xaq baan, ku adimaayaaye
Dameerku xanaftii iyo baqo-cararkii wuxuu ku tagay Xarunta Xisbiga oo markaa ahayd Guriga Ummadda. Ninkii soo dhawayn joogay ayuu dacwadiisii u qaddimay oo wuxuu yidhi:
Daahiroow addimo daalka, waa udulubaayaaye
Axadka i rartee baas warkii, diid idaacada e
Ashtakadaydan gaadhsii walaal, meesha ku abaaran
Daahir wuxuu telefoon u diray gudoomiyihii Hogaanka Shuruucda iyo Caddaalada ee wakhtigaas. Wuxuu yidhi Jaalle Gudoomiye waxaa iridda kuu taagan dameer mudici ah oo cabanaya oo sheeganaya inuu dulman yahay. Gudoomiyihii wuxuu yidhi oo kusoo jawaabay:
Aga Daahiroow sow tan ay, dunidu aafowday
Awowgii la naar howsha, waa loo abtiriyaaye
Eegadatan garsoorka u dir, oo ani ha ii keenin
Dameerkii markii fariintii la soo gaadhsiiyey wuxuu u dhaqaaqay oo u jahaystay meeshii loogu tilmaamay Wasaarada Caddaalada iyo Garsoorka. Wuxuu hoos uga daadagay wadadaas Jamaal Cabdi Naasir. Markii uu marayey Taalada Dhagaxtuur hareerteeda yuu il-qoodhka wuxuu ka arkay ubaxa halkaas ku yaala. Ilaa saakuu boqoole iyo dacwad ahaayee, wuu ku leexday oo laanbuu rudhay ubax ah.
Waxaa qabtay oo isku duubay asgari ka tirsan Deegaanka Muqdishu. Wuu kaxeeyoo wuxuu geeyay xero ay ku xaraysan yihiin xoolo kale oo fara badan oo meerisyaal kala duwan ah oo iyaguna sidiisaas oo kale danbi ka galay Dawlada Hoose ee Muqdishu oo ka kooban … riyo, ido, nooc yadii xoolaha oo dhan. Markii dameerkii xerada lasoo galiyey, ayaa asgarigii waday waxaa isku taagay oo isku liqdaaray orgi cad oo dheer oo ka mid ah xoolihii xerada ku jiray markiisii horana laga keenay gobolka Hiiraan dhinaca Maxaas. Asgarigii buu hadalkan kulul u jeediyoo wuxuu yidhi:
Eeg qeybta 2aad (II)
F.G. Magacyada ajnabigi ah inaan soo wada qorno ayaan isku dayi doonaa
Murtiyosuugaan