Dabuub Gabay.

Waa arrin taariikhi ah oo aad u culus oo xambaarsan khilaafkii iyo hadal-gacmeedkii suugaaneed ee ugu waynaa. Gabaygani wuxuu si toos ah uga jawaabayaa Cali-Dhuux Habiye oo isaga laftiisu gabay uu diradiraale ahaa ku bilaabay Silsiladdii Rayad.

Halkan waxaan kuugu hagaajinayaa qoraalka sheekada gabayga, anigoo xoojinaya doodaha iyo isku dhaca qawlaysiga (rhetoric) ee Qamaan iyo Cali-Dhuux:

Gabayga Labaad ee Rayad: Jawaabtii Qamaan Bulxan

Gabaygani waa Gabaygii 2aad ee Silsiladdii caanka ahayd ee Rayad, waana gabaygii ugu horreeyey ee uu silsiladdaas ku yimaado Qamaan Bulxan.

Sheekada Gabayga:

Markii gabaygii “Diradiraale” ee Cali-Dhuux Habiye uu dhinac walba u dabayshaday, Abwaan Qamaan Bulxan oo aqoon qoto dheer u lahaa qoraalka iyo codka Cali-Dhuux (or iyo jiib), ayaa u jawaabay oo uu si rasmi ah Silsiladdii Rayad u soo galay.

Gabayga Qamaan wuxuu ahaa mid xambaarsan:

• Xaalad-sheegid iyo Garnaqsi (Xaajo): Wuxuu ka hadlay xaaladaha taagan.
• Garaabid (Calaacal): Wuxuu ka digay khilaafka iyo waxa uu sababi karo.
• Gooddi (Hanjabaad): Wuxuu cadeeyay in Ogaadeen aan la loodin karin.

Qodobada Doodda Qamaan:

1. Dira-diraalaha Cali-Dhuux: Qamaan wuxuu Cali-Dhuux ku gawriyey inuu diradiraalaha dhaafo. Wuxuu ka digay in haddii uusan joojin, ay arrintu isaga (Cali) uun la ciiri doonto. Wuxuu cadeeyay in Ogaadeen siijeedkiisa ay dad badani ku dagmi doonaan, wuxuuna Cali-Dhuux ku ceebiyey inuu doqonimo awgeed uu Isaaq guddoonsiiyey guulo aysan waligood soo hoyinin.
2. Xiriirka Isaaq iyo Ogaadeen: Qamaan wuxuu ku dooday in Isaaq xididnimo, asluub iyo daris-wanaag ku degan yahay Doollo, uuna deyr u yahay Habar-Dugaag iyo Harti. Wuxuu caddeeyay inuusan jirin dhul ay Isaaq qaateen ama durugsadeen. Wuxuu hadalkiisa ku sii raaciyey: “Haddiise Ogaadeen iyo Isaaq dagaallamo waxa aad Caliyow ka helayso ayaan garan waayey.”
3. Dakanadii Hagoogane: Wuxuu tilmaamay duullaankii Hagoogane la baxay (oo Ingiriis iyo cawaamkiisba ku saareen Ogaadeen iyo Daraawiish) in uu ahaa mid ay ka qayb qaateen Habar-Yoonis iyo Dhulbahantihii Ingiriiska la socday (sida Reer-Hagar iyo Cali-geri qaarkii), isagoo tilmaamay in dakanadaasi meel u taallo oo gabayga Cali-Dhuux uu daacad ka fog yahay. Wuxuu yiri: “Gacantii wax qaadka taqaan gumudkaa dhaqdhaqaaqa,” taas oo micnaheedu yahay haddii uu Cali geesi yahay, inuu Ogaadeen ka cabsanayn.
4. Ceebaynta Cali-Dhuux: Qamaan wuxuu ku ceebiyey Cali-Dhuux inuu yahay nin ku caanbaxay kala-gurkii Daarood iyo dakanadii Dhulbahante, sida marka uu leeyahay: “Dalkaad ina-adeerkaa dhigtaad, wali degaysaaye.” Wuxuu xusay in Dhulbahante ay dhulkoodii Habar Jeclo ka faramaroojisay, maganna ay aqalkoodii ku yihiin.

Ugu dambayn, Qamaan wuxuu ku goodiyey in Ogaadeen oodda soo jabiyey oo adduunna rogi doono. Wuxuu Cali-Dhuux ku dacwiyey: “Caynaba maad soo dhicisid haddaad tabar hayso ama maad tolkaa gabayga ku guubaabisid haddaad raganimo leedahay.”

Wuxuu intaas ku daray in Ingiriis haddii uu dilo, Isaaq iyo Dhulbahantihii Ingiriiska la socday ay dakanada isaga daliilsan doonaan, sida uu aarku kolkuu raqda ka noolaado ay dawacada iyo haaddu u feenfeentaan wixii meesha ku hadhay.

Qamaan wuxuu isticmaalay luuqad aad u saraysa oo maahmaahyo iyo murti leh, waxaana gabaygan ka soo jeeda halqabsiyo badan oo Soomaaliya oo dhan laga isticmaalo.

Wuxuu yidhi:

• 
  Caliyoow dabuubtaadi gabay, daayinkaa wadaye
• Dabaylaha xagaagee dafliyo, daafigaa sidaye
• Noo dooji doogiyo sidii, dararta xolaadde  

• Diirkiyo laftuu xulay hadduu, hadal wax daaweyne
• Dadkana uma sinnee reer tolkay, dacar ku nooleeye
• Anna waan ku diirsaday, Ilaah derajo siiyoowe

• Daaraan garbaha qoon hulaad, damaqday Dhuuxoowe
• Dibirrooti buu dhacay, raggaad dabaqadayseen  
• Waa gobol dillaacid iyo ciil, dibinta ruugaaya
• Iyo gobol runduda oo fadhiya, dagada weeyaane

• Dulkaa  jooji  waan kula dacwiyi, doodna waan odhane
• Dabbaad ololisaa kumana gubo, daa’in abidkaaye
• Intaad dogob shiddaa baad taqaan, diradirayn jaane
• Daaskaad fadhido saw gubee, degelkan qiiqaabi

• Haddayse daacad xaajadu tahoon, lagu denbaabaynin
• Danbaaburada naareeed haddaan, dhinacu doonaynin
• Seeddoow maxaad noogu digan, dakharku waa kiinne

• Goormayse degmadu noo miyeen, dawgalbaa jira e
• Daldhacsiga danaasaca la mood, dawr inaan ahaye
• Is dalleemintaydaa ninkii, dagani eedaaye

• Dubihii ku dhacay Ina Barwaaq, dagi aad maysaane
• Daaduunka caydheed raggaa, dibbadda meeraaya
• Docmo^[1] iyo Hartaa^[2] lagu ogaa, dalawadoodiiye

• Cali-gerigaa daadhiib shalay, naga durduurteene
• Waa kaa darfiyey caanihii, dagiyo heemaale
• Anna waxan dibiray waa dagaag, dayrar soo xulaye

• Nimay gacantu daabulo tiqiin, beri hadduu daayo
• Uu yara dalleensado intii, ducasan loo yeelo
• Dambanmahayo waagay xubnuhu, yara dubaaxshaane  
• Inaad deysid beel dagan adoon, dani ku seetaynin
• Dabcigeedba yaa kugu yiqiin, digasho mooyaane?

• Hadday debecdo waw hiiliyaa, doqon walaalkeede
• Diiftiyo ushay garan intaad, dayada haysaane
• Dunna haddaadan  ii tarin maxaad, iigu dana sheegan?

• Dooyaha fardaha  maalintaad, deleb ku qaadaysey
• sidii duul Amxaara ah markaad, nagu dabraynaysey
• Intaad haatan ii laba dublayn, muu damqado jiidhku?
• Daarood Ismaaciil ahaan, hilibku muu diiro?

• Toorida ninkii kuu dadbee,  daabku uu celiyey
• Iyo kii duleedshaay ku yidhi, wax isma doorshaane
• Dakanadayda yaa kaa xigood, igu danayn haatan?
• Aar soo dibjirey neef hadduu, daacuftii geliyo
• Uu kaga digsiiyuu ilkaha, dhiigga kaga daadsho
• Dugaaggaa yaryari saw ka cuna, duufka hadhay maaha?^[3]

• Aday dilaye goormaa Isaaq, Doollo iga qaaday?
• Maxaa godobtii Daarood lahaa, dabacayuun siiyey?

• Hadday Dibbixul^[4]  uga heesayaan, Daharba^[5]  waan siine
• Miyey haatan daab iyo ul iyo, kaga cabbaan dawlis?
• Bulsho  daalis oo dibi dhaloon, loo danbarinaynin
• Oo kii lahaa diidey bay, sidigtii  doontaaye

• Kuwan derisnay dooxeer haddaan, sebenka daaduunsho
• Waxa adiga duug kaaga noqon, yayga degi waayey!

• Gabdhaha doonnan dadabtaan dhisniyo, xidid dariiqaynta
• Kuwaan dihannay diricay dhaleen, waa dareeemada e
• Muslinka hayga didin yaan Ibleeys, dawyo kaa ridine

• Darka jabay dillaalkiyo dhulkuu, dabadku meeraayo
• Deeqii Illaahay halkuu, xuliyey daadkiisa
• Ii daa dugaagiyo Hartay, igaga deyraanne

• Iidoor Dir weeyee hadduu, duulan soo kiciyo
• Dunji Habar Magaadluhu^[7] hadduu, dabarka soo qaato
• Dunbuq iyo rasaastana hadduu, debecsanuhu siiyo
• Horta yaa la da’a wayla yaab, dawyadaad xuliye?

• Ogaadeen ka daan iyo ka daan, Doollo soo gudubye
• Diinkaan akhriyey way iman, Dooy raggii jiraye
• Dunji  maalintaa waxaad qabtaan, waan u daahirinne
• Ma demmaniye deynkayga, waan dabagelaayaaye

• Idinkuba darkii Caynabaad,^[8] deris ku taalliine
• Dagaallama rag doorkii la laa, duubcaddii Hagare
• Ama na daaya waan  wada qabnaa, daawashiyo ceebe

• Caliyoow da’daan ahay waqaa, looma duurxulo e
• Duq gaboobey iyo wiil yarbaa, loo dedaa hadale
• Diirkaan ka garan xaajadaad, dabaqa saarteene

• Ma dumaalo naaguhu ninkay, nolol ku dayrshaane
• Dayib^[9] uma yidhaahdaan jeeroo, hawli daashado e
• Nin walaalkii doorsaday Ilaah, derejo siin waaye
• Dalkaad Ina-adeerkaa dhigtaad, weli degeysaaye^[10]

• Baadida ninbaa kula deydeya, daalna kaa badane
• Oon doonahayn inaad heshana, daayin abidkaaye
• Dadkuna moodi duul wada dhashoon, wax u dahsoonayne
• Dallo malaha aakhiro haddii, loo kitaab dayaye
• Adna gabayga waad nagu danqiye, daacaddii maqane
• Dubkaa nagaga kaa yaal, haddii lagugu deyrshaaye

• Dilaal iyo malaal wuxuba waa, carabta deynkoode
• Dibnihiinna uunbaan galoo, way dudubiseene
• Allay diliye Iidoor adaa, iiga sii darane…..

^[1] Docmo: Ceel Koonfur Bari Laascaanood kaga aadan, haatanse degmo ah

^[2] Harti: Harti Koombe. Laf lafaha Daarood ka mid ah

^[3] Saddexdaa meeris ee kore wuxuu Qamaan ujeedaa haddii Daraawiish oo mar ah iyo Ingiriis oo mar kale ah Ogaadeen galay oo dhacay Habar Yoonis iyo Dhulbahante oo uu ku tilmaamay dugaag yaryar sow ka faa’iidaysan mahayaan oo Ogaadeen iska fadhataysan mahayaan

^[4] Dibixul: Balli waqooyi bari magaalada Qabridahare kaga aadan

^[5] Dahar:  Qabridahar, xarunta gobolka Qorraxey ayuu ujeedaa

^[[7] Habar Magaadley: Isaaq badhkii ayuu magacaasi kulmiyaa.  Habar Yoonis iyo Habar Awalba waa ka mid

^[8] Caynaba:  Ceelka ugu caansan uguna biyo badan ceelasha degaanka Cayn loo yaqaano.  Degmo ayuu gadaal ka noqday.  Degaanka Dhulbahante ayuu ugu hodansanaa dhulkaasi, maantase Habar Jeclo ayaa danbaabta

^[9] Dayib: eray asalakiisu Af Carabi yahay oo la macne ah ‘hagaag’ ama ‘waayahay’

^[10] Colaadii Reer Hagar iyo Cali-geri u dhaxaysay ayuu ujeedaa…..

Kaydintii: Akadimiyadda Afka iyo Suugaanta ee Murti

Qalinkii: Mr. Cumar Ismaaciil Digeed