“Qamaan Bulxan Yuusuf wuxuu ahaa geesi aan ishiisa mudac marin, aftahan geed-ka-hadal ah, iyo waayo-arag gabayga ku qufulan. Xikmadda qoto dheer ee hal-abuurkiisa waxaa si cad looga dheehan karaa gabayadiisa 60-ka kor u dhaafay ee Soomaali idilkeed ku baahay.
Waa kan gabay taariikhi ah oo muujinaya aragtidiisa siyaasadeed iyo miyirkiisa fog:
Sheekada Gabayga:
Sayid Maxamed Cabdulle Xasan oo xilligaas u diyaar garoobayay dagaallo ka dhan ah Ingiriis iyo Xabashi, ayaa wafdi usoo diray deegaanka Qorraxay si ay tolalkaas hub iyo cudud dheeri ah uga helaan.
Rag badan ayaa si diirran u soo dhaweeyay wafdiga Sayidka, waxayna ku taliyeen in Daraawiish la garab istaago.
Si kastaba ha ahaatee, Qamaan waxay arrintani ugu muuqatay mid lagu degdegay, wuxuuna caddeeyay in xaaladdu u baahan tahay gorofayn iyo fiirsasho dheeraad ah. Xilligaas, dadka qaar waxay wariyeen in Sayidka iyo Qamaan aanay aad isugu fiicnayn.
Iyadoo arrimahaas la isku hayo, Qamaan wuxuu soo jeediyey inaan wax cudud ahi xagga Daraawiish ka aadin. Isagoo aragtidaa ku soo gudbinaya gabay isla markaana ka digaya ciddhib-xumada ka dhalan karta haddii taladiisa la khilaafo, ayuu wuxuu yidhi:
Hadday sababi geli maanka waa, la iska suushaaye
Sinbiidh gaban ah yaa laga dhigaa, saacadaad dhimane
Solina maysid taladii Illaah, seeg ku leeyahaye
Sirqiyo mawdka wuu ka hor dhintaa, bahal sanuun mooge
Maashaan la sarin waa dambay, sara kacaantaaye
Sakaarkaan la rogin kaa qarsoon, sabarradiisiiye
So’du waxay ka qudhuntaa halkaan, hilibku saafnayne
Hadalkaan saxnayn wuxuu taraa, sun iyo waabaye
Libaax iyo waxaa seertay meel, sogob dameeraade
Wuxuu yidhi samaan aan u cabnee, suruq ka dhawr miirta
Waxay tidhi sedkaygaan ba’sane, ha ina sooyaamin
Wuxuu yidhi si kastood falaysaba, biyaha hayna wada seejin
Waxay tidhi armaad sibir qaskaa, sir ula jeeddaaba
Wuxuu yidhi haddaad sidatan tidhi, sahay ka qaadoo tag
Waxay tidhi inkastood sidaa tidhi, sayndhow dayn maayo
Dabadeedna suluftii lugtiyo, gelisay suulkiiba
Isaguna ku sarajoogsayoo, madax saydhyoo dil
Dumarkaa sabaalo iyo been, sahal la taabaaye
Oo lagu siraa waxaan ku siin, Soobir iyo liige
Oon saarsanayn waxaad ku fali, kaana sarar weyne
Dabadeedna saamaxa intay, meher ku saartaane
Sokeeyaha demani waa la cayn, laguna saaweeye
Sida bahalka siig iyo ugaadh, sool aan kala joogno
Surka aynu keenoo miskaha, kala sintoolayno
Hadhow baa anuu sixir i helay, saarsi loo odhane
Dadow kala sibreey waxaan ka baqi, sulufkii xayskiiye
            Haddii kalese goor salal dhiciyo, saadembe i sheega.
Waad mahadsan tahay. Waa dhacdo taariikhi ah oo xoojinaysa aragtida fog ee Qamaan Bulxan uu ka qabay awoodda iyo siyaasadda Sayid Maxamed Cabdulle Xasan.
Halkan waa hagaajinta qoraalkaaga sheekada gabaygaas, anigoo xoojinaya xikmadda Qamaan iyo bilowga khilaafka Daraawiish:
Hagaajinta Qoraalka Gabayga Khilaafka Daraawiish
Mar kale ayaa waxaa la sheegay in rag Qamaan ay is xiggaan oo boqol ka badan ay go’aansadeen inay hubkooda la biiraan Daraawiish, oo xilligaas deggenayd meesha la yiraahdo Dhababe.
Qamaan aad ayuu uga xumaaday go’aankaas. Intii aanay raggaasi weli ambabixin ayuu kula dardaarmay:
“Ilma-adeerayaalow, waynu is-naqaannaa oo waxaad jeceshihiin hoggaamin/madaxnimo. Sayid Maxamedna cid ka hortimaadda idinkaa u horrayn doona ee hubkiinna iyo ciidankiinna haysta.”
Nasiib darro, raggaasi talada Qamaan ma qaadan. Sidii uu sheegayey ayayna noqotay, oo muddo gaaban ka dib khilaaf ayaa soo baxay oo kala fogeeyay.
Khilaafkaas oo socda, welina aanu dhicin dagaalkii weynaa ee Gondo-Gooye, ayay niman wafdi ahi gaadheen Sayid Maxamed. Qamaan wuxuu is-weydiiyay: Maxay tolow ka dooneen Sayidka, isagoo khilaafkii jiro?
Isagoo xaaladdaas la socda ayuu mariyey gabay ay ku jirtay:
Nimankii dhabbaha qaadi jiray, dhawr ninbaa tagaye
Way u dhuuman meelay bideen, dhogorta xoolaade
Rabbi dhuunta goo waa waxay, Dhabab sameeyeene[1]
Dhifbaa wadaye dharag way qabeen, amase dheeraade
Dhiil Eebbehay buuxiyey, dhoorayaan waliye
Gus dhallaan ku yaaleey noqdeen, dhimashadoodiiye
Dhanna uma ogola reer tolkood, dhimiyo noolowe
Dhafoor layska toogtiyo dilbaa, niman ku dhiitaane
           Nabadda way dharaar furi colkana, kama dhabbeeyaane.
Gabaygan soo socda wuxuu ka hadlayaa dhacdo muujineysa isku dhacii dhex maray Qamaan Bulxan iyo maamulkii deegaanka.
Waxaa la sheegay in Ugaas Xaashi, oo ahaa ugaaskii xukumi jiray deegaanka Qorraxay, uu Qamaan Bulxan ku yiri: ‘Qamaan, Reer Xandulle sadada (canshuurta) kasoo uruuri.’
Waa la ogyahay in Reer Xandulle uu ahaa jilibka uu hoose ee uu Qamaan ka dhashay, halka sadaduna ay ahayd xoolo loo qaadi jiray Ugaaska si uu ugu maamulo.
Qamaan wuxuu si miyir leh ugu jawaabay: ‘Ugaas, qaybtaydii (xilkeygii/waajibkeygii) waa tan. Reer Xandullena adigaa Ugaas u ah, ee ciidan sadada kasoo uruuriya u dir.’
Ugaas Xaashi wuxuu u qaatay in jawaabta Qamaan ay xambaarsan tahay diidmo iyo inuu meel uga dhacayo xukunka, taas oo keentay inuu Qamaan u taxaabo xabsiga.
Qamaan, oo aan ka yeelin in si aan cadaalad ahayn loola dhaqmo ama xukunka Ugaaska uu ku dul xad gudbo tolkiisa, ayaa isagoo xaaladdaas la yaabban gabeygan murtida badan mariyey.
Iyadoo aan xoogga la saarin colaadda, gabaygan wuxuu ku xasilinayaa murtida iyo duruusta ku duugan ee nolosha iyo hoggaaminta:
Wuxuu yiri:
Gartay weeye inaan Maxamedow, galangalceeyaaye
Garanmaayo gegidaan hurdee, gogol la’aaneede
Goor iyo ayaan waxaan jiraa, gooxa dibadeede
Gankii Caamir baan ahay asaan, go’inin waagiiye
Waxaa ila gudboon ciil inaan, gag u idhaahdaaye
Sidii goodir guul ooman iyo, gebogebow jooga
Ama giiryar oo labo qaddoo, gamashi kaynaana
Ama guuto soo bixitintoo cido, ku guuraysa
Ama roob gudgude oo saqdhexe, galo biyeynaaya
Ama goray gabnihii laga qabtoo, ganid ka yaabaaya
Ama naag ninkeedii go’oo, gocosha ooyeysa
Ama aar intuu reer gondolay, miciyo weyn geystay
Ama faras mirtuu goosan jiray, xadhiga loo gaabshay
Ama gaadhkii laga hayn jiriyo, gaardigii Maxamed[2]
Ama ceel galloobey oo qodada, lagu garaacaayo
Arrin igu gardaadaan jifida, gawda ku hayaaye
Birtay iga gasheen bay minjuhu, ila gariiraane
Mase gaasa-bixin oo ninkaa, gaambin baan ahaye
Galaal xoorka way ila qabaan, gebi Bah Gaalaade[3]
Kuwii boqorka gaafa u lahaa ima, gol dhaamaane
Geed iyo guddooniyo gambare, waw gudboonahaye
Anoo madiya libintaan gasbado, way garaad li’iye
Haddayse gacani waa jeer dambee, godob walaal raadin
Barkhadleba gubney wada dhasheen, guul ku odhan waaye
Arbow Caafi galabbaan ciyaar, guduri hiigeene
Gaashaanna waad wada qabtaan, gaaska Reer Cumare
Cabdi Kaahin gaar kama noqdeen, guudka xaajada e
Gar ma marinin guuyana ma siin, mana garaabayne
Goodaado dhexe bay baryeen, gaankii Reer Dalale
Kuwaasaana iila giir adkaa, garashadaydiiye
Bal maxay la gabangaabsadeen waa, hal gudo weyne?
Haddoon laba galloobiyo anoo, gabana oo wiila
Intaasaan xaqood gudi lahaa, gooshigii da’a e
Eeggana gadhkiyo xaaddu way, galayaxoobeene
Farow gaabta wixii bataa, geel bariis noqoye???
Reer Magan ha kala geed hadhsado, layla garan waaye
Ha gudduudatoo yaan shamsadu, giirka ka caddaanin
Gabbal yuusan dhicin waana baryin, gooriyo ayaane
            Ha lays galo ninbaa gudin la dhacay, geed qudhaanjo lehe…/
[1] Dhababe: waa dooxo Nusdariiq u dhaw oo caan ah
[2] Maxamed wuxuu ujeedaa Sayid Maxamed Cabdille Xasan
[3] Bah Gaalaad waxaa la isku yidhaahdaa Reer Cilmi iyo Reer Magan oo Reer Cabdile, Ogaadeen ah
Kaydintii: Akadimiyadda Afka iyo Suugaanta ee Murti
Qalinkii: Mr. Cumar Ismaaciil Digeed